Minggu, 03 Juli 2011

SEFOPE no parseria estratégika sira

Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) dezenvolve ona parseria estratéjika sira ho organizasaun internasionál oin-oin, ne’ebé mak ajuda implementasaun polítika SEFOPE nian.
Organizasaun Internasionál Traballu nian (OIT), servisu hamutuk ho Sekretaria Estadu ida ne’e, hodi fó apoiu tékniku ba implementasaun programa sira oin-oin, inklui mós orientasaun no rejistu ba joven sira ne’ebé buka hela kursu profisionál. Estabelese ona Sentru Empregu no Orientasaun Profisionál nian (CEOP) iha nível nasionál no agora daudauk iha ona distritu neen: Díli, Baukau, Maliana, Manufahi, Ermera no Oe-kusi Ambenu. Sentru hirak ne’e apoia servisu nasionál sira iha área formasaun profisionál no empregu, hodi fó orientasaun ba joven sira ne’ebé buka aumenta sira nia kompeténsia no hetan informasaun atu hadi’a sira nia karreira profisionál.
Programa Empregu ba Juventude (Youth Employment Program) hanesan parseria ida ho Governu Austrália nian, no hetan finansiamentu husi Governu Austrália no Governu Timor-Leste nian. Programa ida ne’e apoia dezenvolvimentu formasaun profisionál nian iha área infra-estrutura, liuliu iha manutensaun ba estrada sira iha área rurál no dezenvolvimentu maundeobra.
Iha sorin seluk, programa TIM Works, parseria entre Timor-Leste no Noruega, Irlanda no Uniaun Europeia, forma grupu joven enjeñeiru sira hodi halo servisu iha reabilitasaun ba estrada rurál sira.
Nune’e mós ho Nasoens Unidas iha parseria ida hahú iha tinan hirak liubá. Programa WISE (Women in Self-employment) fó kapasitasaun ba feto sira iha área rurál sira hodi kria sira nia empregu rasik hahú hosi produtu lokál sira tan ne’e sira dezenvolve produtu hirak ne’e. Ida ne’e hanesan projetu ida ne’ebé hahú ho SEFOPE maske agora daudauk iha kompeténsia Ministériu Ekonomia no Dezenvolvimentu no Sekretaria Estadu Promosaun Igualdade sira nian.
Programa hirak ne’e tau hamutuk ho hirak ne’ebé temi tiha ona hanesan CNEFP no CENAI, parseria sira ho Portugal no Brazil.
Sei iha mós posibilidade atu iha parseria ida iha tempu oin mai ho Ajénsia Brazileira Kooperasaun nian (ABC) ne’ebé nia formasaun atu fó ne’e mak iha área mikro-empreendedorismu atu fó tulun hodi kria empreza no negósiu kiik sira.
Iha mós projetu foun ida ne’ebé sei halo estudu ba ida ne’e mak halo observasaun ba merkadu traballu. Ida ne’e sei sai projetu ida ne’ebé atu dezenvolve sistema informasaun nian kona-ba Merkadu Traballu, ka atu bele halo relasaun ida ne’ebé metin liu entre oferta no prokura.

http://timor-leste.gov.tl/?p=5249&lang=tp&n=1

MARI-ALKATIRI LABELE IGUISTA: TENKI FO FATIN BA GERASAUN FOUN FRETILIN

Radio Reconstrução Online
By João Corrêia

Dili – TDF: Poder diskresion’ario nebé Sekretario Fretilin Mari Alkatiri ho Presidente Lu-Olo (Mari-Lu) hanesan lutu ida nebé taka dalan maka’as ba rejenerasaun iha partido né nia laran. Lia-fuan hirak né hasai hosi Pedro Xavier, militante Fretilin-Mari ida iha Maubisse, Sábado kotuk (2/06).

Eleisaun Fretilin nebé kunhesidu mos nudar Fretilin-Marí nebé sei halao iha fulan Setembro 2011, sei lori deit pakote ida nebé actual  Sekjer Mari-Alkatiri ho Persidente Lu-Olo mak reprezenta. Laiha tan ona pakote seluk, tanba laiha ema ida mak barani atu avansa.

Tuir Mandati, alias David Ximenes, deputado Fretilin nebé mos uluk atu tama hanesan pakote ida ho Lito Lobato, foin dadaun né, prosessu nebé halao ona, deside exklusivamente hosi Mari-Lu no la fo konsiderasaun atu hari estadu demokrátiku ida iha Fretilin nia laran. “Ida ne decizaun maun Mari ho Lu-Olo nian tanba sira mak iha prerogativu atu deside”, tenik Mandati. Assunto ida né los tanba Estatuto Fretilin nebé Mari-Lu mak hakerek rasik taka dalan ona ba ema hotu-hotu, liu liu sira neb’e la prienshe kritério mínimu, katak tenki partisipa ona periodu rua  iha Komite Sentral BP-7, ka servisu ka leal ba Mari-Lu.

Lideransa Fretilin sira nebé mai hosi OJETIL nebé fo konfiansa makaas ba Fretilin mos lakon hotu ona oportunidade, liu-liu hanesan Gregorio Saldanha, Eladio faculto ho Liurai Tasi. Lider OJETIL hirak né, nem seker detan konsiderasaun atu ba tur iha lideransa Fretilin nebe domina hodi círculo Mari-Lu nian TIM INTI hanesan Arsenio Bano, Jose Reis ho José Manuel Fernandes.

Tuir aktivista Fretilin-Mari ida, ema nain tolu né nia passado iha luta libertasaun a’at mos barak.Iha tempo ba luta libertasaun, ema rezistensia barak hatene saida mak sira halo, maibe sira agora tama ona iha TIM INTI mari-Lu nian, no tanba sira nia frakeza ne, mari-Lu hakarak kaer sira hodi salva sira rasik aban bainrua.

Mari-Lu hakarak projeta sira nain tolu ne (TIM INTI) hodi aban bainrua "mengamankan" Mari-Lu nia pozisaun iha futuru. Mari-Lu hatene katak saida mak sira halo ne membro Fretilin barak mak la konkorda, maibe agora dadaun sira la barani atu kontra abertamente. Sira hotu tauk katak karik sira kontra, sira nia destinu iha Fretilin sei mohu deit no sei laiha esperansa atu bele sai prmovido iha futuru, teni Sebastaio da Costa jovem ida iha Dili.

Mari hasara tuir lolos deit politik nebe partido MPLA pratika iha Angola no Frelimo halo iha Mosambike. Ne "ciri-khas" nebe metin ona iha paiz rua nebe la tolera ema nebe kritiku iha partidu laran, no ida ne mak Mari halo ba nia aan. Tuir Sebastian, Mari la interesse Fretilin manaan ka lakon iha eleisaun 2012. Ba nia importante mak nia iha nafatin bergaining position, hodi lori Partidu nian naran atu hetan benefisius iha rai ida ne.

Tristeza boot liu makan hosaida mak Mari-Lu halo iha Fretilin-Mari nia laran taka ona esperansa ema hanesan, David Ximenes, Lito Lobato, Aniceto Guterres, Estanislau Silva, Elizario, Ozorio, Maria Reis, Jose Teixeira ho Harold Mucho atu bele kaer lideransa Fretilin nian, no mos taka dalan ba rejenerasaun Fretilin-Mari nian (Cor).

Jumat, 01 Juli 2011

Sorumutu Konselho Ministrus estraordináriu loron 30 fulan Juñu 2011

IV GOVERNU KONSTITUSIONÁL
SEKRETARIA ESTADU KONSELLU MINISTRU


KOMUNIKADU BA IMPRENZA
Sorumutu Konselho Ministrus estraordináriu loron 30 fulan Juñu 2011

Konselhu Ministrus dedika ninia Reuniaun Estraordinária iha Kinta-feira ida-né, loron 30 Juñu 2011, ba halo análize kona-ba Plano Estratégico de Desenvolvimento de Timor-Leste. Plano né, nudar projetu nasional, fo visão tinan ruanulu mai hodi reflete aspirações povo Timoroan nian, atu bele harí Nação ida nebé próspera no forte. Plano ida né desenvolve atu bele inspira mudanças, fó apoio ba acção colectiva ida, nebé barani, no planeia ba futuru diak-liután.
Plano Estratégico de Desenvolvimento (PED) reflecte visão no aspirações povo Timor tomak nian, hanesan hatudu durante consulta nacional naruk tebes, nebé hala’o iha 2010, no hatúr tuir dokumentu ‘Timor-Leste – Visão ba 2020’, nebé sai nudar base ba Plano de Desenvolvimento Nacional 2002.
Timor-Leste iha atributos chave haat (4), nebé permite atu afirma katak Nação ida né hatúr metin iha pozisaun diak duni, hodi konkretiza visão PED: vontade política, potencial económico, integração nacional, no população dinâmica.
Estratégias no acções, nebé estabelece ona iha PED to’o 2030, hakarak lori Timor-Leste sai husi País ho rendimento baixo ba País ida ho rendimento médio-alto, ho população saudável, instruída no segura.
Sumário husi PED, ho títulu “Husi conflito ba prosperidade”, fó sai iha Abril 2010. Rezumu ida-ne maka serve nudar base ba 70 consultas ho comunidades halo iha sukus no vilas iha rai-laran tomak. Opinioens hotu-hotu nebé simu husi consultas hirak-ne hatama hotu-ona iha PED. Planos estratégicos sectoriais, husi instituisoens Governo nian tomak, incorpora hotu iha PED no sei serve hanesan mata-dalan ba ninia implementasaun.
Timor-Leste nia PED ida né sai hanesan pacote integrado ida husi políticas estratégicas nebé atu implementa iha curto prazo (tinan ida to’o lima), iha médio prazo (tinan lima to’o sanulu) ho ba longo prazo (tinan sanulu to’o ruanulu). PED nebé, buka tuir mós Objectivos de Desenvolvimento do Milénio Nações Unidas nian, la ós conjunto de metas de’it. Plano né hakarak estabelece orientasaun nebé possibilita desenvolvimento inclusivo, sustentável no iha longo prazo iha Timor-Leste.
Plano ne ninia objectivo mak atu desenvolve infra-estruturas fundamentais, recursos humanos no hametin sociedade  nia kbiit, hanesan mós hasa’e crescimento ba emprego iha sector privado no mós iha sectores industriais estratégicos –  hanesan agricultura, turismo nebé naburas ho indústrias “downstream” iha sector petróleo no gás.
PED estabelece sáida mak precisa halo atu alcança Povo Timor-Leste nia visão kona ba Nação ida, nebé moris ho paz no próspera iha tinan 2030. PED proporciona enquadramento ida hodi identifica no verifica prioridades no hatudu dalan atu implementa estratégias no acções nebé recomenda ona.
PED apresenta parte tolu (3). Parte primeira mak capital social, nebé foca ba harí sociedade ida be saudável no instruida, hodi fó resposta ba necessidades sociais Povo nian no, nuné, promove desenvolvimento humano. Parte segunda hakarak fó garantia katak País n’e iha duni infra-estruturas fundamentais no produtivas atu harí Nação nebé sustentável, bele buras no interligada. Parte terceira abrange desenvolvimento económico hodi hetan economia próspera no moderna, nebé fó servisu barak ba Povo. Pilares hirak né sei hatúr iha alicerce boa governação nian no iha enquadramento institucional nebé eficás ba sectores hotu-hotu.hodi rezolve situasaun ne’e.
Ikus mai, Conselho de Ministrus aprova Plano Estratégico de Desenvolvimento de TimorLeste, nebé elabora iha documento ida ho paginas atus rua resin.

http://timor-leste.gov.tl/?p=5244&lang=tp

Eletrisidade Sai Baze Ba Dezemvolvimentu Nasional

Posting Husi : Josefa Parada

LACLO-IV Governu Konstitusional Timor Leste (TL), nebe xefia husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão,  fiar katak Eletrisidade sai baze ba dezenvolvimentu Nasional iha nasaun TL, tan ne’e governu hari’i sentral eletrisade iha Hera no Betano.
“ Projetu ida ne’e boot teb-tebes, ho osan tuir Orsamentu Estadu nebe  Parlamentu aprova no ohin loron governu ezkuta, tamba ami fiar teb-tebes katak estrisidade ne’e baze para halo ita nia dezenvolvimentu nasional,“  Vice Primeiru Ministru (V-PM) Jose Luis Guterres, koalia lia hirak ne’e liu husi deskursu, wanhira intrega seremonia Material Konstruksaun Portu Behau provizori, ba kompania atu sai fatin provizio zerador Barsila, iha Behau, Manatuto, Kinta (30/6).
Nune’e Sekretariu Estadu Agua no Urbanizasaun Januario Pereira hatete, progresu sentral eletrika dadaun ne’e, iha 44%, material 50%, iha implemetasaun atu hari sentral eletrisidade.
“ Iha esperensa tomak katak ate dia 27 Novembru kalan, ho oras zero-zero, ahi bele lakan no agora dadaun seremonia ida ne’e atu simbolikamente simu kontretores nebe hamutuk 132, iha ne’e (Behau)iha  hitu no sei iha 125 mak iha Ro’o laran iha Dili,” dehan Januario. Timotio Soares

Seitor Enerjia TL, Potensia Boot Dada Investimentu

Posting Husi : Josefa Parada

DILI–Seitor enerjia iha Timor-Leste, iha potensia makaas atu atrai investidor sira mai kuda osan iha nasaun ida nee, hodi kria kampu servisu ba Timor-oan sira nebee oras nee barak mak sai dezempregu.
“Enerjia nee mak sai hanesan seitor boot nebee atrai investedor boot sira atu investe iha Timor-Leste, atu nunee bele loke kampu de trabalhu ba Timor-oan sira,” dehan Deputadu Bankada Fretilin, Joaquim Amaral ba jornalista sira, hafoin partisipa iha Konferensia Internasional kona ba asuntu enerjia, iha Hotel Timor, Kinta (30/06).
Joaquim hanoin katak, konferensia internasional nebee ohin (horseik, red) halao kona ba enerjia nee, importante tebes ba Timor atu nunee bele dada investidor boot sira mai investe iha nasaun ida nee.
“Konferensia internasional ida ohin kona ba enerjia ida iha Timor, nebee bolu investidor sira nebee mak tama ona iha ita nia rai, liu-liu iha area investimentu enerjia mina nian, atu halo explorasaun ka estudu nee mak kompania sira hanesan kompania Cad husi Portugal, no kampania Petro Gras husi Brazil, ho sira seluk nebee seidauk tama iha nee,  maibe hanesan Portugal Petro Gras ninian nee, ninia ejijensia iha hanesan Angola nian no ho sira seluk,” tenik nia.
Alende nee, nia dehan, konferensia ida nee, hanesan momentu importante atu bele fo informasaun ba publiku katak, kompania sira nebee atu mai halo investimentu iha Timor no balun nebee ezisti ona halo investimentu kona ba sira nia aset no merkadu.
“Ita hotu haree kona ba futuru no vantajen agora ba too tinan tolu nulu konaba kresimentu manda enerjia ba tinan tolu nolu nee  todan liu, ba  enerjia renovavel ka ba gas no gazoel,” nia esplika.
Nasaun hotu, katak Joaquim, presiza investimentu nebee boot atu bele kontribui ba kresimentu ekonomia. “See ita koalia konaba kresimentu ekonomiku, tenki kualitativu para bele hamosu tan kampu de trabalhu, tanba nee mak investimentu ida nebee ita bele konsidera boot atu  bele sai hanesan motor de aranka ba dezemvolvimentu, nee maka enerjia,” nia hatutan.
Ba tinan tolu nulu oin mai, Joaquim esplika, informasaun nebee kompañia Internasional sira aprezenta, haree katak, nesesidade boot liu mak k uza enerjia gas ho enerjia renovavel, hanesan primadona ba enerjia  futuru  tanba ninia kustu nee sai baratu, nunee mos familiar ho ambiente.
“Ita haree katak, enerjia seluk hanesan gazoel, ninia tendensia nee reduz ho impaktu ambiental nebee implika iha mudansa klimatika. Tanba nee, nasaun sira barak komesa tau nia atensaun ba iha enerjia nebee mos baratu. Ita hakarak dezenvolvemtu nebee sustentavel, tenki r familiar no ambiente, ita labele hakarak kresimentu ida nebee halo investimentu estraga tan ambiente,” katak Joaquim.
Iha fatin hanesan, Deputadu Bankada CNRT, Aderito Hugo, hatete, TL agora sei dependente hela ba kampu Bayu Undan 98%, bele dehan Timor-Leste isu ba enerjia ninian sempre relevante no actual tebes ba progresu nebee iha.
“Ita agora luta makaas hela ba situasaun ida agora, ita dependente hela ba kampu Bayu Undan, iha situasaun hanesan, ita iha hela negosiasaun ida nebee intensivu tebes entre kompania Woodside kona ba kampu Greater Sunrise ida nee mak involvimentu peritus sira husi Portugal, Brazil. Iha konferensia Internasional ida nee importante teb-tebes ba deputadu sira no entidade relevante iha nasaun ninia laran, para bele hatene  oinsa isu aktual kona ba enerjia, ita lori ba ita nia situasaun actual, isu enerjia nian iha Timor laran,” tenik Hugo.
Entretantu Sekretariu Estadu Rekursu Nasturais, Alfredo Pires, hatete, kona ba Greater Sunrise, opsaun TL nian forte nafatin,  kona ba teknikus, maske sira (Kompañia Woodside) foo argumentu oi-oin katak TL la seguru atu harii fabrika iha TL.
“Agora argumentus nebee sira ohin loron kaer maka dehan ita nia rain nee la seguru, sempre akontese violensia hanesan, ema baku malu. Needuni, see tau fabrika ida iha nee, investors sira la mai investe iha ita nia nasaun, tanba nee maka ita mos la simu,” esplika Pires.
Nia foo ezemplu, Fabrika LNG mos ohin loron, iha Papua Nova Guine mos lao hela, Irian Jaya mos lao hela, iha fatin tolu nulu iha mundu mos lao hela, parte rai balun nebee perigozu liu Timor mos lao hela. Tanba nee maka ami hare hanesan alasan ida. Mais tanba tratadus dokumentus nebe uluk hari katak ita tenki tur hodi diskuti, agora importante ba TL maka ita tenki defende makaas,” hateten Pires.
Nia mos sublina katak, kompania nasaional petroliu, Timor Gap, lei halo tiha ona iha Konselu Ministru, agora hein deit Prezidente Republika halo avaliasaun. Uluk sira halo tiha ona avaliasaun, sira tama  iha areas eskluziva sira hamutuk ho kompania Italiano ENI.
Tuir SERN, kompania ida uluk kompania nasional agora atu fila aan ona sai kompania internasional, ho nasaun ida nebee iha ligasoens istorikus, nia mos iha kontaktu lubuk ida ho Angola no Brazil.
Defenderias nebee nia iha, laos defenderias kiik, maibe 300.000 miloens ba reals, no esperensia sira nebee iha, no sira nia vontade atu partisipa iha aktividades petroliferu iha TL. Nomos atu ajuda dezenvolve Rekursus Naturais mos iha vontade atu loke sira nia kompania hodi bele hetan treinamentu.
“Ita hatene ona katak oras nee dadaun ita mos esforsu aan makas atu treinu ita nia ema. No ita mos sei presiza fatin para ita nia ema ba treinu. Entaun nee normal ida nebee TL mos tenki halo relasoins hanesan ita halo ho Thailandia, Petronas ho Korianu Coldes. Tanba aban bainrua ita harii ona ita nia kompania nasional petroliu maka depois ita foo kanar nee ba kompania nasional petroliu maka kaer,” tenik nia. Sin

Ohin, Funsionariu Kontratadu 13.227 Sai Permanente

Posting Husi : Josefa Parada


DILI–Funsionariu publiku hamutuk 13.227, ohin Sesta (01/07), simu posse husi Komisaun Funsaun Publika (KFP), hodi transforma sira nia status temporariu ba permanente. Entre numeru ida nee, funsionariu 6000 mak haknaar aan nudar professores.
“Hanesan ita hatene atu halo tomada de posse nebee marka istoria importante ida ba ita nia rain, liu-liu ba ita nia Administrasaun Publika atu garante seguransa iha empregu,” hateten Prezidenti Funsaun Publika, Liborio Pereira ba jornalista sira iha edifisiu KFP, Kaikoli-Dili, Kinta (30/06).
Liborio mensiona, ema rihun sanolu resin tolu resin nebee temi ona nee, husi sira nee besik 6000 mak hanesan professores deit. Ida nee signifika katak, garante kondisaun diak ba moris familia ida-idak nian. Prosesu konversaun ida nee, bele hetan susesu, tanba hetan kooperasaun  makaas husi ministeriu ida-idak, no Sekretariu Estadu ida-idak, liu-liu esforsu maximu husi Direitor Jeral ida-idak nian, tuir kompetensia nebee politika foo ona, atu sira bele tulun iha prosesu verifikasaun ba informasaun dadus funsionariu ida-idak nian, hodi identifika funsionariu sira nebee priensia kriterius atu hetan konversaun husi temporariu ba permanenti.
Nia foo hanoin fali katak, integrasaun funsionariu temporariu sira iha funsaun publika, presiza tuir kriteriu, nebee politika estabelese  hanesan, Timor-oan isin diak, klamar diak, no iha matenek tuir sira ida-idak nia area nebee sira rasik servisu ba, nomos tanba  instituisaun presiza sira nia prezensa, sira nia servisu permanenti no iha avalisaun dezempregu hetan minimu Bom. Hirak nee mak kriteriu hirak nebee politika hatuur, no KFP kaer metin atu halo verifikasaun hodi konfirma no nomeia ba sira nia konversaun tuir nomeasaun provizoria, atu sira sei kuaze tinan ida sira sei  provatoriu molok sai funsionariu definitivu.
Liborio mos sublina katak, Funsionariu Publiku foun hirak nee sei ho fiar aan sira nia kompremisu atu sai Funsionariu Publiku hodi servi ba povu no nasaun. Nudar funsionariu nebee professional no hakarak  dedika sira nia aan tomak no sira nia moris tomak iha karreira  Funsaun Publika nian.
“Nusa mak hau dehan hanesan nee. Tanba iha Funsaun Publika hahuu tama, sira sei dezenvolve sira nia karreiras no matenek, badaen too sira hetan reforma, see sira iha dalan klaran, la rezigna ka la mate sedu,” hateten Liborio.
Liborio dehan, KFP sei tau matan ba funsionariu publiku sira nebee hakarak tama mai iha Funsaun Publika hahuu husi sira nia inregsu too sira nia reforma no komisaun sei  iha nafatin responsabilidade  atu haree didiak sira tuir lei haruka .
Nia husu ba Funsionariu Publiku sira hotu nebee priense rekizitus no hetan nomeasaun atu integra ba Funsaun Publika atu dedika sira nia aan tomak ho matenek ka badaen nebee sira iha, nunee bele harii nasaun  doben Timor-Leste ba diak.
“Iha oportunidade nee mos ami hakarak atu hatoo ba sosiedade tomak eventu ida nee, ita haree hanesan, no ita tenki haree ho matan pozitivu katak, ita halo hametin ka asegura seguransa de empregu, pelumenus ba ita nia maluk Timor-oan hamutuk 13.227, atu sira bele servisu ho motivasaun ho dedikasaun,” tenik nia.
Nia hanoin, konversaun husi status temporariu ba permanente nee, hanesan oportunidade diak ida, tamba atu sai funsionariu publiku, ejiji kriterius profesionalizmu no dedikasaun total ba nasaun no povu.
“Ita koalia bar-barak iha publiku, iha ideas katak, see funsionariu nia salariu diak, nee sira nia servisu nee diak, nee bele sai hanesan  elementu ida. Maibe ba KFP adia 1 de Julhu hanesan mos elementu importante ida atu funsionariu bele servisu diak. Tanba hanesan temporariu sira laiha direitu hanesan funsionariu permanente. Tanba nee mak KFP iha eventu ida nee atu foo korajen no motiva katak, ida nee oportunidade ida nebee osan mean teb-tebes. Tanba atu sai funsionariu publiku ejiji kriterius professionalizmu, no dedikasaun tantu alende salariu mos sai hanesan elementu nebee bele motiva,” nia dehan.
Nia mos sublina katak, funsionariu hirak nee kada Ministeriu ka Sekretariu Estadu ida tuir nia diresaun, maibe husi funsionariu hamutuk 13.227, no 6000 mai husi Ministeriu Edukasaun hanesan profes sores, 7000 nee mai husi Ministeriu no Sekretariu Estadu nomos organizmu  publikus hanesan husi Gabineti Prezidensial, no Primeiru Ministru ninian. Tantu nee mak numeru nebee besik fulan tolu husi KFP halo servisu no verifikasaun hamutuk ho Direitor Jeral sira. Ho numeru hirak nee lista kedas mai husi Direitor Jeral Ministeriu ida-idak nian. Sin

SANDIWARA POLITIK FRETILIN-ALKATIRI: TAKA DALAN BA GERASAUN FOUN HO PAKOTE ÚNIKU

Jormalista: Mario Ximenes

TDF – Dili. Iha 2006, liu hosi aktu foti liman, hodi lori Alkatiri ho Lu-Olo ba poder iha Partidu Fretilin nia laran. Ema sira nebe haneasn josé Lusi Guterres, Maubocy ho Victor da Costa (agora FRETE-MUDANSA), le hetan oportunidade atu koalia, no ikus mai laiha oportunidade hodi kandidata aan ba lideransa Fretilin nian.

Mesmu ke estatuto partido FRETILIN fo deit period rua ba Presidente ho Vice Presidente atu bele kaer kargu partido, tuir poder diskresionário nebe mak Sekretario Geral ho President Partido iha, Mari-Lu muda tiha estatuto hodi husik sira nain rua atu bele tur tan iha lideransa politika Fretilin.

A’at liu tan, Mari Alkatiri, tau fali criteria ida nebe difikulta maluk seluk iha Fretilin, katak atu sai kandidatu ba Presidente ho Sekretario Geral Fretilin, tenki sai membro Komite Sentral Fretilin periodu rua.

Pakote uniku ne, sei lao nafatin nebe militantes sira sei vota YES or NOT. Iha eleisaun direita nee, sira sei uza URNA (kaixa tau voto) rua, se mak gosta Mari-Lu sei vota iha kaixa A, no la gosta karik sei vota ba kaixa B. Tuir Manuel Mendonsa, simpatizante ida hosi Ainaro, ema hotu nebe tauk, sei tau hotu ba kaixa A, tanba se sira vota kontra Mari-Lu nia ema sei hare sira no fo kastigu. Tanba ne, ema barak mak sei vota MAMUK karik iha duni eleisaun directa.

A’at liu tan, aktu Mari-Lu ida ne, halo ema ka lider potensial seluk hanesan David Ximenes, Rogerio Lobato, Lito Lobato, Estanislau da Silva ho seluk-seluk tan lakon oportunidade atu kaer kadeira nuda Presidente ho Sekretario Geral Fretilin. Tuir fonte ida iha Komite Sentral BP-7 nia laran, katak Mari halo tiha Fretilin hanesan ni riku soin rasik, tanba ne iha maluk barak iha BP-7 neba mak hakarak Fretilin agora hanesan Fretilin-Alkatiri, tanba tuir liu hanoin Alkatiri nian, duke tuir prinsipius Partido Fretilin nian.

Kandidatura ho pakote úniku Fretiln-Alkatiri ne, taka dalan hotu ba jerasaun iha partidu laran no la fo fatin atu hamosu lider seluk, desde ke Mari-Lu sei iha hela partidu nia laran. “Pozisaun Mari-Lu agora forte liu tan iha partidu laran no halo sira nain rua hanesan tiha Maromak iha partidu laran”, tenik militante Fretilin ida naran Maritu hosi Betó.

Pozisaun Mari-Lu hanesan sandiwara politik ida nebe triste tebes, tanba taka dalan ba lider foun, hamosu krize lideransa foun iha Fretilin nia laran. Ida ne sei difikultas lideransa foun barak hanesan Aniceto Guterres, Rui Araújo, Gergorio Saldanha (Komite 12 Novembro), Domingos Sarmento,  Inacio Moreirra ho seluk tan, tanba laiha oportunidade atu bele hakat ba leten. Sei susar liu tan ba lider intelektual sira ne, sei hasoru bareira bot grupo Mari-Lu nebe konhesidu hanesan “Grupo NULKEU” Mari-Lu, nebe Arsenio Bano (vice Presidente) José Reis ho José Manuel Fernandes mak representa. Bainhira Tim Inti Mari-Lu nian ne tun ona mak foin lideransa foun seluk bele tama.

Sandiwara politika ida ne, taka mos dalan baa lideransa hosi Juventude hanesan Liurai Tasi, Eladio Fakulto, ho seluk-seluk tan nebe, mate ka moris iha deit Organizasaun Juventude ne nia laran.

Sandiwara politik ida ne sei lao nune bebeik to tinan hirak liu mai, no sei laiha mudansa boot mak bele mossu iha Fretilin, tanba ida ne laos Fretilin ida ema hotu uluk luta no defende, maibe tanba ida ne mak naran Fretilin-Alkatiri. Ita hein!