Rabu, 18 Mei 2011

Timor-Leste disponível para apoiar exploração petrolífera em São Tomé e Príncipe

MacauHub - 2011/05/18

São Tomé, São Tomé e Príncipe, 18 Mai – O governo de Timor-Leste está disponível para ajudar São Tomé e Príncipe no processo que visa a exploração de petróleo através de cooperação bilateral, disse segunda-feira em São Tomé o secretário de Estado timorense dos Recursos Naturais, Alfredo Pires.

Pires fez esta declaração no final de uma palestra na capital de São Tomé e Príncipe sobre a experiência do seu país na indústria petrolífera numa perspectiva de apoiar a exploração petrolífera no arquipélago São Tomé e Príncipe.

Tendo manifestado a vontade de se estabelecer “um memorando de amizade” entre os dois países virado para o sector de petróleo, o governante timorense sublinhou que “podemos estabelecer uma parceria de troca de conhecimentos e experiências através de estágios de formação”.

Além de formação de quadros no sector de petróleo, Alfredo Pires admitiu uma eventual intervenção de Timor-Leste através de assessoria técnica, de entre outras possibilidades de cooperação no domínio petrolífero com São Tomé e Príncipe.

Além de vários encontros de trabalho com o ministro são-tomense dos Recursos Naturais, Carlos Vila Nova, o governante timorense que se encontra há quatro dias em São Tomé, teve audiências com responsáveis da Agência Nacional de Petróleo de São Tomé e Príncipe bem como com os da Autoridade Conjunta de exploração com a Nigéria.

Além de uma zona conjunta com a Nigéria na base de tratado político de exploração, São Tomé e Príncipe dispõe ainda de uma área marítima exclusiva ainda por explorar. (macauhub)

Selasa, 17 Mei 2011

PM Xanana: “ Timor Oan Nebe Servisu Iha UNMIT, Lalika Loko An”

Josefa Parada - Tersa, 17 Maiu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão hateten Timor oan nebe halao servisu hamutuk ho United Nation Mission In East Timor (UNMIT), lalika loko an no hatudu an liu. Attitude hanesan ne’e ema bele dehan kolonializmu intelektual.

“ Hau hakarak dehan ba timor ona sira nebe servisu ba UNMIT, atu laika loko an, laika hatudu demais ba ema sira, moras a’at ne’e ita bele bolu dehan kolonializmu intelektual, iha lian portugues maka aliade, ita nia konstitusaun dehan, la bele aliade ita nia soberania, ne’e katak labele fan ita nia soberania ba ema seluk,” dehan PM Xanana liu husi deskursu iha seremonia primeira Jornada Cientifica e Noite Cultural, iha Dili Convention Center, eis Merkadu Lama, Tersa (17/5).

Reasaun PM Xanana ne’e relasiona ho relatoriu husi UNMIT nebe hateten Xanana hanesan obstaklu ba demokrasia iha Timor Leste (TL), maibe atu hatene lolos buat hirak ne’e katak PM Xanana, povu maka iha direitu atu fo sasin, karik PM Xanana aliade tiha ona povu nia fiar nomos aliade tiha ona soberania nasaun.

PM Xanana hatutan, iha relatoriu UNMIT nian ne’e mos hateten katak Xanana Gusmão bainhira iha prosesu 2001-2002, preparasaun ba Independensia la involve an iha prosesu sira ne’e, hanesan involve iha prosesu partidu politiku hodi hatudu mos katak nunka tau matan ba prosesu sira ne’e.

Hatan relatoriu hirak ne’e, PM Xanana hateten UNMIT halo hanesan ne’e atu hanaruk sira nia misaun. Xefi Governu ne’e esplika, se karik iha 2008 maka nia rasik la hasai komando atu halo operasaun konjunta, nasaun ne’e karik sei iha krize nia laran to’o ohin loron.

“ Ita bele garante katak ita sei iha krise nia laran, ba unmit ida ne’e ladiak, tamba sira bele hanaruk sira nia misaun. Timor oan balun suporta UNMIT, tamba dehan sira jauda makas ekonomia povu, hau komprende katak UNMIT iha matenek barak, nasionais no internasionais, ne’e maka sira la estuda didiak hau nia resposta ba iha PN, UNMIT nia matenek la to’o atu komprende katak hau nudar PM TL, la simu politkus sira ne’e,” hateten tan PM Xanana. Josefa Parada

Relatoriu UNMIT Xanana, Obstakulu Ba Dezenvovimentu, Horta : Ema Ne’e Beik Ten

Josefa Parada - Tersa, 17 Maiu 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

 DILI-Prezidenti Republik Jose Ramos Horta hatete nia konkorda ho reasaun Primeiru Ministru kairala Xanana Gumão, tanba iha fatin bar-barak sira laos hanesan ema ne’ebe hetan resposta solusaun ba problema hotu-hotu.

“Hau seidauk hetene relatoriu saida los, kuandu PM koalia kona ba ida nee hau hakfodak, hau hanoin draf ruma karik, beikten ruma maka halo karik, tanba hau seidauk hare. Maibe hau konkorda ho reasaun Pm ninian, tanba nasoens Unidas, iha fain bar-barak sira laos hanesan ema ne’ebe hetan resposta solusaun ba problema hotu-hotu,”deklara PR Horta ba Jornalista iha salaun Centru Comvensaun Caikoli Dili, Tersa (16/5).

Xefi Estadu ne’e hatutan diak liu beik ten bo’ot sira ne’e lalika koalia demais. “ hau hakfodak tanba hau nunka rona ida ne’e, maibe ohin PM koalia, hau husu se maka hatete ida nee, agora hau mos hakarak le’e para hau bele fo resposta ba sira,”tenik PR Horta .

Prezidenti Horta fo Ezemplu ba Programa Oil For Food ne’ebe ONU kaer iha nasaun Irak ne’ebe nakonu ho koprupsaun, tanba ne’e PR Horta konsidera hanesan Ema beit ten maka hatete lia fuan hirak ne’e.

Bankada Opozisaun Fretilin husu ba Parlamentu Nasional atu hader hodi defende konstituisaun, no labele kontribui hodi hafraku ka hamonu konstituisaun. Xefi Bankada Fretilin, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes hatoo deklarasaun nee, bazeia ba rezultadu retiru PNUD nian, nebee hatuur Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, nudar obstakulu ba dezenvolvementu demokrasia iha Timor-Leste.

Entretantu, Deputadu CNRT, Romeo Moises, dehan, CNRT la konkorda ho relatoriu nebee mai husi ONU. Relatoriu nebee mai husi UNMIT, politikamente Bankada Fretilin sempre fo apoiu 100%. Atu koalia momos deit, see maka tau demokrasia iha rai ida nee, see maka hatama demokrasia iha estadu ida nee, labele haluhan. Tuir loloos, partidu bar-barak lamosu iha Timor kuandu Timor ukun aan. Maibe TL loke dalan, entaun sidadaun hot-hotu iha dereitu loke partidu no halo politika iha estadu ida nee.

“Hau rejeita totalmente ba deklarasaun nebee maka Prezidente Bankada Fretilin hatoo. Hau lamenta teb-tebes ho deklarasaun ida nee, tamba deklarasaun ida nee laiha subtansia nebee tuir lolos hau rasik la bele atu fo hau nia interpretasaun ou responde tamba laiha baze legal,” komenta Moises.

Tuir Presidente Parlamentu Nasional, Fernando La Sama de Araujo, la konkorda ho relatoriu nebee hatuur PM Xanana nudar perturbador demokrasia. Nia hanoin, see PM Xanana hakarak sai ditador, karik uluk nia uza CNRT ida uluk, hodi ukun iha rai ida nee, hodi sai Primeiru Ministru no Prezidente Republika.

“Hau hanesan Timor oan no mos hanesan Prezidente Parlamentu Nasional, hau la konkorda ho liafuan sira ne’e, sei frakeza iha parte seluk sim, ita hadia maibe sei tau Xanana maka menghambat fali demokrasia iha rai ida nee, hau laduun konkorda ho liafuan ida hanesan nee. Xanana mos hanesan Prezidente Partidu ida, karik nia menghambat duni, 2012 nee nia partidu sei la manan tamba povu TL hakarak demokrasia,” dehan La Sama. Terezinha da Costa

Hau nia Rain no Hau nia Direitu

Belun ida Comment iha Facebook nune'e:
Sira-nia intel ne'e aban-bainrua pasa ravista ema ho Kartaun Militante de'it. Ravista ba mak ita sira-ne'e ida kartaun laiha sá, haree ita kee rasik ona ita-nia rai-kuak... Kuitadu...neineik-neineik du'ut, asu, fahi, karau, manu, kafé, xá, nehek nsst. sei sai hotu ona militante Fretilin PARTIDU nian mak ne'e. La hatene futuru povu no rai ida-ne'e nian atu sai oinsá loos ee?"

Iha duni fatin atu ita tetu lia no antisipa wanhira ita hare sasan sira nebe komesa la'o sabraut no rungu-ranga. Bainhira ita hare ba sira nia reasaun durante ne'e, ema sidauk halo kampanha, sira halo ona kampanha, lahatene CNE sira bele konfirma tamba sa mak buat ne'e bele akontese nune'e, karik tamba Moe, stress, no Arogante atu hetan poder lalais ho uza maneira oin-oin? Duvida hotu maluk sira, tamba ne'e ita hotu tenke matan moris no neon nain.

Apresia ba hotu-hotu nebe komesa hanoin foun ona, katak bele ona atu hasoru situasaun sa deit wainhira ita koalia konaba partidu no ita koalia konaba eleisaun. Timor hau nia rain, hau iha direitu atu involve iha partidu tamba konstituisaun mak fo dalan mai hau.

Lia los sei hatudu iha loron ikus.

Viva Timor Leste
Viva Demokrasia
Viva Multipartidarismo
Viva Povo Asuwain no Terus nain.
Viva Kayrala Xanana Gusmao


Obrigadu

Espresaun Elementu CPD-RDTL ba Lideransa Politika Timor nian

Hafoin lao semana ida iha Distiritu Lautem, hau konsege hasoru malun ho belun ka kompanheiro antigu sira nebe uluk hamutuk iha resistensia liu husi frente klandestina, ami hasoru malun dada lia no kaolia ba malun konaba situasaun aktual nebe mosu iha ita nia rain. Fofoun hau tenke kuidade bainhira koalia konaba politika partidu nian, tamba belun sira agora hili dalan liu husi CPD-RDTL, nebe mos bele dehan ema save sira iha sucu. Konversa komesa to'o klaran tiha mak hau foin husu ba sira konaba lideransa sira nebe ohin loron iha Timor ho sira nia metode de aprosimasaun wanhira sira koalia ho povo ou militante sira iha base. Kompanheiro ne'e dehan ba hau nune'e, hau mak kontra no atu muturabu fali konsolidasaun partidu Fretilin nian iha Sucu Daudere tamba Mari dehan fali CPD-RDTL ne'e ilegal. Nia haktuir buat ne'e ho nervos. Komu ami hatene malun diak liu entaun hau dehan ba nia, Xanana deit mos sei hakraik an ba visita nia maluk sira iha Waibobo, nusa mak nia (Mari) ida nebe nunka hatene ema sira nebe uluk iha Ailaran, ba hateten at tan fali ema. Kala tensaun sae liu nia dehan ba hau nune'e, nia kuandu mosu fali iha ne'e mak nia sei mangame ami mak sei hateten ba nia, diak liu O (Mari) ba Mosambique deit ona, tamba hodi o (Mari) mak ami nia partidu bele hetan derota bo'ot sira nune'e.

Kala tebes duni mak ema barak mos konta konaba Mari nia atitude lideransa nebe konfrontativo. Mari hanoin situasaun no mentalidade povo ida ne'e sei hanesan mos ho povo ida iha 1975. Situasaun muda tiha ona no povo ne'e terus hamutuk ho nia lider gerilieiru sira durante 24 anos, sira hatene muito ben ba se mak sira bele fiar no ba se mak sira bele duni sai husi Timor. Belun ida nebe hau temin iha leten ne'e dehan mai hau nune'e, Ami laos CNRT no Ami mos Laos Fretilin BP7. Ami Fretilin movimentu no kaer metin prinsipiu ukun an to'o agora. Hau nia konklusaun depois de koalia ho nia no konversa kuase horas tolu nune'e, hau bele dehan katak ba sira Xanana Gusmao importante, no sei importante ba Timor Leste iha tempu ida agora no ba periodu hirak tuir mai, sira bele la vota karik maibe sira nia influensia ba povo hodi rekonhese Xanana Gusmao nudar lider bo'ot Timor nian bele hetan ona valor positivo iha neba. Sim, sira la involve partidu karik mais sira rekuinhese maun Xanana nudar sira nia Komandante Supremo no prontu atu halo tuir saida mak Xanana sei dehan ba sira. Ida ne'e nudar espresaun pesoal kompanheiro ne'e nian depois de nia mos asiste visita Xanana ba iha Waibobo.

Hein katak sira mos bele kontribui liu husi sira nia apoio moral ba situasaun hakmatek ida para nune'e, dezenvolvimentu no visaun sira nebe trasa ona iha Planu Estrategiku Dezenvolvimentu Nasional nian nebe durante maun Xanana lori la'o haleu Timor bele hetan fatin atu implementa hodi ita nia povo bele hetan moris diak no iha dignidade nudar povo ida iha nasaun ida soberano.

Obrigadu.

Asuwain Timor

PM Xanana Gusmão, “Bibi Toba Uma Diak, Povu Moris At”

Jornal Nacional Diário - Kinta, 12 Maio 2011

Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ho triste hateten, autoridade local sira tenke tau atensaun ba uma sira ne’ebe hari’I iha sira nia leet hanesan merkadu, hospitalno seluk tan, tanba nia observa iha fatin barak, bibi mak toba iha laran i povu toba iha uma at.

PM Xanana Gusmão deklara ida ne’e iha eis merkado lama, Dili bainhira hasoru malu ho Xefi Suku 442 husi Distritu 13 tomak, Tersa (10/5).

“Ita hotu tenki tau atensaun ba ida ne’e, para iha tinan ida ne’e, ita tenki hadia, para ita nia povo ne’e bele moris diak iha ukun an ne’e nia laran,”koalia Xefi Governu AMP Xanana Gusmao.

PM Xanana koalia, estadu ida ne’e, se maka hari, povu maka hari, povu nia terus, ran no mare mak hari’i laos konstituisaun, konstituisaun mai para atu regula deit.

“Ita nia rai ne’ehari’i ho ran no ruin, ne’eduni ita tenke halo buat diak, para jerasaun ba jerasaun bele hadia moris no nasaun ne’e bele moris diak iha ukun an ne’e nia laran,”koalia Xanana.

PM Xananamos apelo ba xefe sukus 442 katak, iha sira nia misaun hanesan xefe suku tenki halo hela buat diak ba povu, para bainhira sira reforma karik, sir abele senti katak, durante ninia ukun, nia mos halo buat diak ba povu no rai ida ne’e.

“Atu harii ita nia rain no povu ida ne’e, ita tenke servisu hamutuk atu tane povu ida ne’e, tanba ita hotu hakarak povu moris diak i rai ne’emoris iha paz no estabilidade nia laran,”dehan PM xanana.

PM Xanana mos hateten, povu ne’e hili xefi suku sira, ne’eduni hanesan xefe suku sira tenke tau atensaun ba povu, i presisa parte hotu kopera hamutuk atu servi povu ne’e ba moris ne’ebe diak.

Partisipa iha sorumutuk ho xefe sukus maka, Ministru Estatal, Arcangelo Leite, Vice Ministru Financas Rui Hanjam, Sekretariu Estado Obras Publikas Domingos Caeiro.das

Loron Restaurasaun indepedensia Timor Leste 20 de Maio ba dala sia (9)

Dili-Tuir deputadu bankada Kongresso Nasional Reconstrusaun Timor leste (CNRT) Natalino Dos Santos hateten  20 de Maio data historiku bo’ot ida,tamba loron ne’e loron bo’ot ne’ebe Frente revolusionariu Timor Leste Indepeden (FRETILIN) nia loron.
“Loron 20 Maio mos ita rekonhese hanesan loron Restaurasaun Timor Leste Indepedensia, i nudar Timor oan ita sente orgolho teb-tebes ba loron ida ne’e husu paraTimor oan sira embora ita ohin loron moris seidauk diak “dehan Natalino, 16/05/2011.
Maibe nudar Timor oan ne’ebe iha  nasionalismu patriotisme,  ita tenki orgolho loron 20 de Maio ida ne’e, hanesan fo hanoin ou konfirma fila fali ita ninia indepedensia ne’ebe hetan proklamasaun iha 28 de Novembro 1975. Aliende ne mos ita reafirma fila fali mundu katak Timor-Leste hetan independensia iha 20 de Maio 1975, no depois de paska referendum ita restaura fila fali loron ne’e  ho temi “loron restaurasaun indepedensia”.  Restaurasaun independensia signifika katak maioria Timor hakarak nia indepedensia tanba balun mate,balun lakon nia oan ,lakon nia aman,lakon nia inan tanba defende indepedensia 20 de Maio ne’ebe ita konsege halo. Liu husi sakrifisio boot iha tinan 24 nia laran ita konsege restaura fila fali ita nia independensia. Agoraa ita atu bele marka fila fali restaurasaun indepedensia ba dala sia (9) nebe atu halao iha 20 de Maio 2011.”dehan Dos Santos”
Iha parte seluk Sekertario Jeral partidu Kongresso Nasional Rekonstrusaun Timor Leste (CNRT) Dionisio Babo hatutan tan agora ita atu komemora restaurasaun indepedensia ba dala sia (9) ne’e importante maka  ita tenke halo reflesaun kona ba saida mak ita alkansa ona durante tinan sia (9) nia laran desde rihun ida atus sia sianolu resin sia (1999) to’o agora. Liu husi reflesaun ne’e ita bele tetu no analiza ita nia frakeza no kapasidade – ita tenke hadia frakeza  hodi bele  haburas dezenvilvimentu ne’ebe orienta liu ba povu nia moris liu husi programa estrategia dezenvolvimentu nasional (PEDN) i ita espera katak povu nia moris sei  diak liu tan.
Tinan sia (9) hanesan restaurasaun deit, ita indepedensia iha tinan rihun ida atus sia hitunolu resin lima (1975), liu-liu tinan lima (5) mai ne’e governu Alinsa Maioria Parlamentar (AMP) servisu makas ona, servisu makas laos signifika buat hotu lao diak ona, maibe  ita mos tenke  konsidera katak , lutador  Kay Rala Xanana  Gusmao, durante kaer pasta hanesan primeiro ministru, nia  halo reforma buat barak ona iha area oi-oin hanesan reforma iha parte Social, Ekonomi, Politika, Seguransa, ho mos Militar i refoma importante liu reforma mentalidade ema nia. teknik Dionisio, 16/05/2011.
 Iha parte seluk nia mos hatutan agora hanesan nasaun ita tenki iha konsensia hanesan sidadaun para halo nusa mak hadia ita nia nasaun ida ne’e, no ita labele ejiji barak iha governu ho estadu ita tenki brani hatete ona saida mak ita halo ba estadu